Wu wei
Een bos in het klein
een brem in de aarde
De zon aan de hemel
met regen en wind
Zo groeizaam gedijt hier
een wereldje waarde
en komt de zon door
waar de vreugde begint.
Eelco van der Waals
13 juli 2025 - bloeiende brem in mijn dakvolkstuin
Dichters op het dak
Samen met Frans en Truus van der Veld neem ik deel aan de jaarlijkse ledenexpositie van de Haagse Kunstkring DuO's, van 2 juli t/m 24 augustus 2025 in alle zalen.
Denneweg 64, 2514 CJ Den Haag
Opening: zaterdag 5 juli 16.00 uur
Openingstijden galerie: wo t/m vr 12.00 -17.00 uur, za en zo 13.00 - 17.00 uur
https://haagsekunstkring.nl/activiteiten/duos/
Een zoektocht naar de kern
In samenwerking met dichter Eelco van der Waals maken Frans en Truus van der Veld de kijker door middel van een rechthoekig labyrint deelgenoot in beeld en geschrift van de fascinerende wereld van het labyrint. De paden verbeelden verwarring en moeilijkheden. Met pendelachtige bewegingen volgen we het pad naar het centrum en weer terug. Van bovenaf gezien is het ordelijk en een georganiseerde chaos. Bij paden omzoomd met hoge hekken neemt de twijfel om eruit te komen toe.
--
Labyrint
Een punt in de tijd is een stip in de ruimte waar stappen beginnen op weg naar de kern
Elke voetstap een daad van mind over matter die zintuigen stuurt in het schakelstation
In schijnbare eenvoud miljarden neuronen doen elke seconde hun wervelend werk
Zo vallen de dingen hier ongemerkt samen in woordeloos weten en maken je sterk
Vanaf je geboorte die lijn door dit leven waarlangs je leert lopen en punten verbindt
Met zoeken en tasten met vallen en opstaan tot altijd weer hopen en zien wat je vindt
De gang naar de eenheid de hang naar de veelheid het grote ontdekken het oog van een kind
Zo vloeiend de ronding die leidt naar de verte in iedere hartslag met iedere tred
Bereik je de kern ontdek je het wezen om spelend te lezen de eeuwige wet
Eelco van der Waals
In een oud schrift uit de nalatenschap van mijn moeder vind ik gedichten van mijn Oma in haar handschrift, die ze schreef en dateerde in 1916. Ik ben ontroerd en onder de indruk. En ik realiseer me eens te meer dat ik ook in dit opzicht op de schouders van mijn ouders en voorouders sta. Een dichtersfamilie verbonden door het woord.
--
Wondere stilte in vroegen morgen
Het land nog in neevlen gehuld
De zon half achter sluiers verborgen
De lucht met vage geluiden vervuld.
Zo ijl is de lucht, nog zo zuiver
'k Voel me zo licht als in droom
Iets komt over me, als een huiver ..
Van stillen eerbiedigen schroom.
Dan langzaam stijgt hoger de zonne
De nevel verdwijnt voor het licht
De dag heeft de nacht weer verwonnen
Het duister voor 't morgenrood zwicht.
Zo zal eens de eeuwige morgen
De wereld bevrijden van 't kwaad
Zodat over al onze zorgen
Een lichtende zonne opgaat.
Willy Swarts
30 Juli 1916
Brief van mijn overgrootvader, London, 1882
(Ook) van je familie moet je het hebben. Een tijd geleden kwam de prachtbrief weer te voorschijn die mijn overgrootvader Oene Swarts vanuit Londen aan zijn geliefde (Dirkje Schaaf) in Amsterdam schreef en waarin hij haar zijn liefde bekende. Nog mooier wordt deze brief als je bedenkt dat Oene uit een weeshuis in Leeuwarden kwam en behalve in Londen ook in Parijs en op Cuba is geweest, waar hij zichzelf respectievelijk Engels, Frans en Spaans heeft geleerd. Een selfmade (gentle)man dus!
--
London den 15 Januarij 1882
Juffrouw Dirkje Amsterdam
Geachte Juffrouw,
Veroorloof mij de eer, medt aan U deeze letteren te zenden.
Door welke ik aan U wenste te kennen geefven, dat ik U lief heb.
En indien U hart nog vrij is, en dat wanneer U niet is verlooft, zoo dat ik het geluk mogt genieten van Uwe weederliefde. Dat U in het vervolg van tijd mijnne Heilliege en Wettiege Vrouw mag zijn. Dit is mijn fast en eenieg besluit. Na verloop van nog eeniege wekken kom ik weer in Amsterdam terug.
Het zal mij dan hoogst aangenaam zijn, indien ik het geluk zal mooggen genietten aan U teverovertuigen door Hartelijkke kus, en woorden van Deelneming dat ik U liefheb.
En het zal voorzeker mijn geluk voltooijen indien U mij lief heeft.
Daarom ben ik hoogst verlangent na een welwillend antwoordt van U.
Het zal mij hoogst aangenaam zijn indien U deeze letteren van mij in folkommen welstand mag ontvangen, zend ik U mijn hartelijken groette die ik liefheb. Tot een spoedig en hartelijk wederziens.
Oene Swarts
21 West Morland Street
Great Portland Place
London
--
Afbeelding: A View of Hampstead, London, 1882, John Atkinson Grimshaw, oil on board
.jpg)
Wanneer begon ik voor het eerst naar waterspiegelingen te kijken? Het zal rond 2014 geweest zijn, nu zo'n tien jaar geleden, afgaande op de eerste foto's die ik ervan begon te maken. Vanaf dat moment was ik verkocht en zag ik ze overal. De beweging van het water en het altijd wisselende licht dat erop valt, de veranderingen van kleur en de wisselingen in het oppervlak met hun doorkijkjes in de wereld eronder - het blijft me sinds die eerste waarneming van dit fenomeen trekken en fascineren. Rustpunt en rode draad in het watergespiegel overal is een klein tuinvijvertje waarin rust en beweging samenkomen op de vierkante (centi)meter. Zoals in het filmpje hieronder. Ik maakte er een fotoboek over en leg het nog vaak vast in levend beeld. Alles stroomt.
Het kind en ik
Ik zou een dag uit vissen,
ik voelde mij moedeloos.
Ik maakte tussen de lissen
met de hand een wak in het kroos.
Er steeg licht op van beneden
uit de zwarte spiegelgrond.
Ik zag een tuin onbetreden
en een kind dat daar stond.
Het stond aan zijn schrijftafel
te schrijven op een lei.
Het woord onder de griffel,
herkende ik, was van mij.
En toen heeft het geschreven,
zonder haast en zonder schroom,
al wat ik van mijn leven
nog ooit te schrijven droom.
En telkens als ik even
knikte dat ik het wist,
liet hij het water beven
en het werd uitgewist.
Martinus Nijhoff
Gisteren was ik met Angèle bij de opening van de ledenpresentatie 'De zee, de zee…’ in de Haagse Kunstkring. Wat een prachtig, levend en onvergankelijk thema voor onze (enige) grote stad aan zee, en dan ook nog in de zomer, het seizoen om naar zee te gaan en langs het strand te lopen. Meesterlijk.
Zoals het affiche al vermeldt: de zee spreekt tot de verbeelding, zeker in Den Haag. De tentoonstelling geeft een rijk geschakeerd beeld van de zee, en de opening droeg daaraan bij, met de vertolking van het gedicht ‘De Mens en de Zee’ van Charles Baudelaire door Amanda Wolzak, voordracht, en David Prins, cello.
Bij de onderdompeling in mooi werk over de zee, aangename ontmoetingen en een drankje in de tuin was ik - onder meer - onder de indruk van het tweeluik in ets en aquatint van Leentje Linders, Tweeluik ‘De Zee' 1) en 2)’, 106 x 50 cm, dat ik hierbij laat zien.
Het zette meteen de toon voor dit hele weekend. Heerlijk om zo met de onvergankelijke zee te leven en zo dicht erbij, waardoor je op ieder moment van de dag of nacht op de fiets kunt stappen om de horizon te zien en de zeelucht te ruiken. Leve de zee!
XXXV.
De Zee, de Zee klotst voort in eindelooze deining,
De Zee, waarin mijn Ziel zich-zelf weerspiegeld ziet;
De Zee is als mijn Ziel in wezen en verschijning,
Zij is een levend Schoon en kent zich-zelve niet.
Zij wischt zich-zelven af in eeuwige verreining,
En wendt zich altijd òm en keert weer waar zij vliedt,
Zij drukt zich-zelven uit in duizenderlei lijning
En zingt een eeuwig-blij en eeuwig-klagend lied.
O, Zee was Ik als Gij in àl uw onbewustheid,
Dan zou ik eerst gehéél en gróót gelukkig zijn;
Dan had ik eerst geen lust naar menschlijke belustheid
Op menschelijke vreugd en menschelijke pijn;
Dan wás mijn Ziel een Zee, en hare zelfgerustheid,
Zou, wijl Zij grooter is dan Gij, nóg grooter zijn.
Willem Kloos, Verzen (1894).
Leentje Linders, Tweeluik ‘De Zee 1) en 2) ’, ets en aquatint, 106 x 50 cm
Mijn eerste zelfgemaakte garum - ofwel Romeinse vissaus - van ansjovis is na een halfjaar rijpen klaar en opgeborgen in mooie flesjes met een handgeschreven etiketje.
Op 12 december 1948 schrijft mijn vader als niet erkend dienstweigeraar in zijn gevangeniscahier over Doel en middelen. Onderaan pagina 55 van dit cahier dat hij in de gevangenis van Zutphen vulde met zijn overdenkingen schrijft hij deze alinea waarin hij ontvouwt wat hij voor zich ziet en hoe:
"De practijk moet uiteindelijk gelijk worden aan de theorie, want dan - en niet eerder - is het ideaal werkelijkheid geworden. Het enige, wat er dan te doen staat is: die practijk reeds NU, vandaag, zo ideaal mogelijk te maken. Niet wachten op een verre toekomst voor de realisatie, neen: NU doen!"
Rond 2017 begon ik met fermenteren. Aan de hand van Christian Weij en zijn boek Verrot Lekker betrad ik een wereld vol oude kennis, lekkere recepten en gezondheid door de aanstekelijke manier waarop Christian zijn boodschap weet over te brengen. Na zijn tweede boek Verrot Gezond kreeg ik de smaak goed te pakken en vulde mijn plankje met fermenteerboeken zich gestaag: Adam Elabd en zijn Fermenteren stap voor stap, Sandor Katz met zijn Wild Fermentation, Petra Casparek met Inmaken & fermenteren en René Redzepi en David Zilber met hun meesterlijke Noma's handboek voor fermenteren.
Natuurlijk begon ik met zuurkool als klassieker, daarna ging ik recepten uitproberen voor gefermenteerde dranken, sauzen, zuurdesembrood, boter en meer, om vervolgens vis (vlees laat ik rusten) aan een onderzoek te onderwerpen. Mijn Romeinse garum van ansjovis - de lekkerste vissaus van de wereld - gaat volgende week in kleine flesjes.
Het is maandag 9 juni 1947. Mijn vader is een kleine twee weken eerder, op 28 mei, door de krijgsraad veroordeeld tot drie jaar gevangenschap als niet-erkend dienstweigeraar in het kader van de politionele acties. Hij zit in de cel samen met zijn eveneens veroordeelde collega-dienstweigeraar Theo, die zoals mijn vader het ziet "(...) aan de oude cultuurvormen zit vastgeklonken, en dat belemmert en brengt gevaren mee."
In zijn gevangenisdagboek vervolgt mijn vader met: "Als anti-militaristen leveren wij vanzelfsprekend kritiek op het militaire systeem, ja, op de gehele vastgelopen maatschappij. Maar feitelijk hebben we daartoe niet eerder het recht, dan wanneer wij in plaats van deze verouderde cultuur een nieuwe kunnen geven. Dat legt ons de plicht op om voortdurend de remmende, verslappende tendenzen van deze tijd en buiten onszelf aan te tasten, zodat de tijdgeest zijn kans krijgt om ons te bevruchten. En dat wil zeker niet zeggen: alle dingen van deze periode afkeuren, maar: goede elementen eruit halen om iets zuivers tot stand te brengen. Dus: staan midden in de levensstroom, zonder meegesleurd te worden."
Het is een boodschap van alle tijden, waarin we ook nu, 77 jaar later, veel kunnen herkennen. Het goede eruit halen om iets zuivers tot stand te brengen. Ik teken ervoor.
Het afgelopen voorjaar stelde ik van de nagelaten gedichten van mijn oma een bundeltje samen met als titel Als de zomer, de zomer eens komt. Het verscheen, 132 jaar na haar geboorte (Amsterdam, 1892), bij uitgever Brave New Books en bij die gelegenheid sprak ik de hoop uit dat haar bundel breed gedeeld en gelezen zou worden.
Die hoop is bewaarheid. Via de webshop van Brave New Books, de vitrine van de Haagse Kunstkring en Omeros Books in Den Haag vonden mijn oma's gedichten al aftrek, en ook via de rubriek Uitgaven van Drukwerk in de Marge zijn al regelmatig bestellingen binnengekomen die ik zelf, als samensteller en trotse kleinzoon, met een grote glimlach afhandel.
De laatste bestelling via het laatstgenoemde kanaal kwam binnen uit Antwerpen, nadat ik eerder al andere exemplaren verzond naar België en Italië. Mijn oma gaat met haar gedichten de grens over, en na de hoopvolle titel Als de zomer, de zomer eens komt kan ik inmiddels in de zomer van 2024 constateren dat het gaat om De zomer die kwam.
Hieronder het titelgedicht, en onderaan dit bericht bestelinformatie, want de bundel blijft leverbaar via de webshop van Brave New Books.
't Wordt lente en 't jubelend vogelgerucht
Vervult weer de zuivere hoge lucht
't Herleeft al in blijheid
't Zingt al in vrijheid
Om de lente, de lente die komt
De winter met stormende winden en vlagen
Verdween, nu komen weer lichte dagen
Dagen vol zonnegloed
Oogen met nieuwen moed
Om het leven, het leven dat komt
O Lente met uw wondere machten
Geef ook onze ziel nieuwe krachten
Om te gevoelen die vrijheid
Om te delen die blijheid
Als de zomer, de zomer eens komt
Willy Swarts
Als de zomer, de zomer eens komt
Nagelaten gedichten 1916-1919
Brave New Books, 2024
ISBN 9789465014302
.png)
Leren gaat in stapjes, merk ik ook nu weer. Iets valt je op, je kijkt er beter naar, en met snippertjes informatie erbij waar je eerder geen acht op sloeg ontstaat er een verband waardoor je begint te begrijpen wat je ziet.
Waar heb ik het over? Een speciale kwaliteit in de etsen van Charles Donker sprak me meteen aan, namelijk zijn vermogen om toonwaarde, sfeer en de suggestie van schilderachtige verte aan te brengen in zijn lijnetsen, zelfs zonder het gebruik van aquatint dat etsers vaak gebruiken voor toonwaarden.
Ik las erover in het boek over Donker dat ik bezit, begreep niet helemaal wat daar - over het gebruik van oude vitrage - stond en legde mijn vraag voor aan etser Jan Naezer, bij wie ik het etsen al een beetje leerde. In zijn antwoord sprong het woord naar voren dat nu de titel is van dit stukje: plaattoon.
Bij het afdrukken van een ets en bij de stap daarvóór, het afslaan van de plaat zodat de inkt alleen nog dáár zit waar die nodig is voor de gedrukte afbeelding, probeerde ik tot dusverre steeds alles buiten de lijnen weg te poetsen om de tekening zo schoon en contrastrijk mogelijk te laten uitkomen.
Na Naezers reactie over plaattoon en het bestuderen daarvan op etsen begrijp ik dat het ook anders kan. En door de voorbeelden met en zonder toon die etser Peter de Leur me stuurde - waarvoor dank! - wordt meteen inzichtelijk wat toon toevoegt en dat die een ets spannender kan maken.
Door op de plaat een waas van inkt laten staan en daarmee te spelen door die plaattoon op een gewenste plek lichter of zwaarder aan te zetten ontstaat het schilderachtige effect waar ik naar zocht.
Ik ben alweer een paar stapjes verder dan voordat ik in mijn denken over deze kwestie begon. Ik ga het op mijn etspers uitproberen en beschouw dit nu al als een welkome aanvulling op mijn palet.
Peter de Leur, ets (links) met en (rechts) zonder toon
Wat doet het me goed om in de lotgenotengroep Aneurysma patiënten NL/BE de reacties te kunnen volgen op mijn dichtbundel Aortaboog - Gedichten in dankbaarheid.
Alweer is mijn bundeltje besteld voor een dierbare die binnenkort geopereerd zal worden om een nieuwe aortaboog te krijgen. Natuurlijk reageer ik direct op het berichtje hierover en wens ik de patiënt en zijn partner een voorspoedig herstel.
Omdat ik nog precies weet hoe het in mijn geval allemaal ging en welke impact dat herstel had komt het allemaal weer heel dichtbij. Toen ik geopereerd werd kende ik nog maar één ander die ook een nieuwe aortaboog had, en die zijn leven weer volledig had opgevat.
Na en door mijn bundeltje Aortaboog zijn meer lotgenoten uit de schaduw in het licht gestapt en is mijn gevoel van dankbaarheid verrijkt met het besef van verbondenheid - deel uit te maken van een kring voor wie dit ene woord meer omspant dan taal kan uitdrukken.
In mijn nabrander in de bundel omschrijf ik dit als volgt:
"In het volle besef dat het leven met iedere hartslag weer doorgaat, dat je geluk hebt gehad, dat je een ervaring rijker bent geworden waar je stil en dankbaar van wordt."
Stil en dankbaar word ik ook nu bij het bericht in deze lotgenotengroep. We leven niet alleen maar met elkaar.
.jpg)
Redactioneel commentaar in Trouw, 10 juli 2024. Steeds meer aandacht voor dienstweigeraars zoals mijn vader. Hij kreeg in 1947 drie jaar gevangenisstraf van de krijgsraad. Zijn principiële keuze voor vrede krijgt 77 jaar later steeds bredere waardering. Het sluitstuk van eerherstel laat nog op zich wachten.
Wel kreeg hij postuum excuses van de minister van Defensie. Is het een tussenstap? De excuses aan mijn vader zie ik in elk geval als een eerste stap. Er moet nog veel gebeuren.
Wu wei Een bos in het klein een brem in de aarde De zon aan de hemel met regen en wind Zo groeizaam gedijt hier een wereldje waarde en komt ...
