Weerspiegeling in AI

In 2014 schreef ik - voor de Hofvijver Poëzieprijs van dat jaar - de gedichtencyclus Weerspiegeling over de oude Joodse buurt van Den Haag. In de negen jaar die sindsdien verstreken is het thema me op de achtergrond blijven bezighouden als iets wat bij mijn leven en mijn opvoeding hoort. 

In kladjes, schetsen en aantekeningen gaf ik hier en daar al aanzetten voor een langere cyclus zoals ik die in de verantwoording bij mijn cyclus indertijd al aanstipte. *)

Toen ik een tijdje terug hoorde over ChatGPT en het gebruik van deze slimme chatbot door dichters besloot ik de proef op de som te nemen. Ik maakte een account aan, logde in en tikte als opdracht in:

"schrijf een sonnet over de oude joodse buurt van den haag".

Binnen een paar minuten had de kunstmatige intelligentie (AI) achter ChatGPT de volgende veertien regels op mijn scherm gezet, inderdaad, in de vorm van een (Shakespeare-)sonnet en op rijm:

In de oude joodse buurt van Den Haag
Klinkt het gezang van Sefardische zang
Gedragen door de wind, die zacht en laag
De smalle straatjes door, langs oude gang

Daar waar de synagoge staat te glimmen
In gouden gloed van setting zonlicht, schijnt
Een monument van trouw en toewijding
Aan God en Joodse wet, die hier ontwijnt

De geuren van de keuken, pittig en zoet
Vermengen zich met geur van bloemenpracht
De mensen die hier wonen, oud en jong
Zijn trots op hun geschiedenis en macht

De oude joodse buurt, zo vol van leven
Een stukje Amsterdam, midden in Den Haag.

(ChatGPT)

Wouter van Heiningen, ook dichter, probeerde het net als ik - met "write a poem in the style of Charles Bukowski' en "write a poem (in dutch) in the style of Jules Deelder" - en schreef erover op zijn blog en op Facebook. Ik beloofde hem over mijn eigen ervaring met ChatGPT-gedichten te berichten, en ik doe dat bij dezen. 

Of het echt(e) poëzie is, of het sonnet hierboven voldoet aan mijn verwachtingen, of het uitdrukt wat mijn gemoed me ingeeft over de Verdwenen buurt - want zo wordt de oude Haagse (Asjkenazische) Jodenbuurt aangeduid - en of ChatGPT het verschil kent tussen Asjkenazische en Sefardische Joden zijn vragen waarop het antwoord buiten het kader van dit stukje valt. Maar interessant is het wel, deze nieuwe wereld.

En in elk geval helpt het me weer op weg met de aanvulling van mijn cyclus, die volgend jaar mogelijk het licht zal zien over de Joodse buurten van Amsterdam en Den Haag. Want dat was en blijft de bedoeling.

Een andere keer meer over de gedichten uit Weerspiegeling.

--

*) "Weerspiegeling is een ode aan de verdwenen Joodse buurt van Den Haag, geschreven in het kader van de Hofvijver Poëzieprijs 2014. Eelco van der Waals (Amsterdam, 1956) werkt aan een langere cyclus over de Joodse buurten van Amsterdam en Den Haag. Hij is afkomstig uit een familie met veel dichters, is opgegroeid met poëzie en schrijft gedichten vanaf zijn elfde jaar."

Practische geloofsbeleving

“Nu komt in ieders leven onvermijdelijk de tijd dat hij in zijn beeld van zijn eigen wezen zijn vader weer tegenkomt.”

Stefan Zweig, De wereld van gisteren

Mijn voornemen voor 2023 is vooral om eindelijk het boek over mijn vader en zijn morele keuzes te schrijven dat al een tijd op stapel staat. Nu ik zijn nagelaten cahiers sinds begin van dit jaar met dat doel ter hand neem doe ik iedere keer weer nieuwe ontdekkingen. Prachtig en ontroerend om je eigen vader zo persoonlijk tegen te komen en in zijn hoofd te kunnen kijken aan de hand van zijn eigen geschriften. De meest indrukwekkende passages schreef hij in gevangenschap als niet-erkend dienstweigeraar ten tijde van de politionele acties.

Binnenkort ga ik voor het eerst naar het Nationaal Archief om daar te graven naar de zaak voor de krijgsraad die mijn vader en zijn drie medeweigeraars veroordeelde en om een antwoord te vinden op de vraag naar het verschil in strafmaat tussen hen. Mijn vader beriep zich als enige niet op een godsdienstige overtuiging maar op zijn geweten, en hij kreeg daarvoor van hen vieren de zwaarste straf van drie jaar gevangenschap. Hoe gevaarlijk is een geweten?

Bij het lezen van zijn cahiers is het duidelijk dat de jonge Koos van der Waals zijn tijd in gevangenschap voor een belangrijk deel besteedt aan het aanscherpen en formuleren van zijn zedelijke opvattingen. Opvallend is het dat hij daarbij wel degelijk geïnspireerd wordt door een geestelijke macht die aan het goddelijke grenst of die hij soms zelfs als zodanig aanduidt. Tegelijk is hij geen lid van een kerkgenootschap en wil hij zich daar ook niet bij aansluiten. Het maakt me vanuit de humanistische opvoeding die hij en mijn moeder mij en mijn zusje later zouden geven steeds benieuwder naar de bron van zijn handelen, die in deze indringende tijd te vinden moet zijn.

Tussen de handgeschreven regels in zijn blokschrift valt mijn oog op de woorden "practische geloofsbeleving" waar ik met mijn telefoon een foto van maak die ik hier laat zien. Ik houd halt bij dit moment om te overdenken wat mijn vader hier heeft geschreven als persoonlijke beleving van zijn geestelijke overtuiging in zijn gevangenisleven van alledag. 

Ik sluit mijn ogen en neem in gedachten plaats naast hem tussen de muren waar hij zit. De wereld van gisteren loopt over in die van vandaag.

Het vijvertje

Alles heeft een begin en een aanleiding. Een paar jaar geleden moest ik een operatie ondergaan die nogal ingrijpend was. Daarna duurde het een hele tijd voordat ik weer een beetje op de been was. Mijn actieradius beperkte zich de eerste dagen tot de achtertuin met het kleine vijvertje, dat - zoals ik toen ontdekte - voortdurend veranderde in aanblik. De lichtval, het kleinste zuchtje wind, flarden van regen, de sprong van een kikker, alles vormde deze natuurlijke compositie met een leven van zichzelf. 

Mijn camera deed de rest. Na verloop van tijd ging ik het vijvertje dagelijks fotograferen en zo verstreken de jaargetijden waarin ik volledig herstelde maar wel bleef terugkeren bij dit oog van licht en water dat altijd weer terugkeek.

Zen is when, schrijft Dave Brubeck in zijn gelijknamige jazznummer, en mijn eigen zenmomentjes spelen zich nog altijd af bij het kleine vijvertje, dat in zeseneenhalf jaar zijn eigen digitale fotoalbum verwierf en en naar het zich laat aanzien dit jaar ook zijn eigen fotoboek zal krijgen.

Wat begon met het sublimeren van fysieke beperkingen en ontstond vanuit de terugkeer naar nul ontpopte zich tot een wereldje op zichzelf waarin altijd weer iets nieuws te ontdekken en beleven valt.

Sommige verhalen vertellen zichzelf, en ver hoef je niet. Kijk maar in het vijvertje achter je huis.

De hemel boven Jeruzalem

De laatste dagen van 2016 en de eerste van 2017 was ik met Angèle in Jeruzalem. We waren diep onder de indruk van zoveel geschiedenis en al die verschillende wereldgodsdiensten bij elkaar. Op de Tempelberg zag ik de hemel weerspiegeld in een waterplas en maakte daar deze foto van. Waterspiegelingen zie ik overal en ik sta er altijd weer even bij stil. Deze foto is te mooi en veelzeggend om hem op deze dag, precies 6 jaar later, niet te delen met de wens van vrede, in Jeruzalem en in ons eigen hart. En gelukkig is er maar één hemel.

De Hofvijver

Vandaag is het nieuwe jaar drie dagen oud. De kerstattributen zijn opgeruimd, de nieuwjaarsviering ligt weer achter ons en de goede voornemens zijn nog lekker vers.

Vandaag is ook de dag dat ik een geschikte plek ga zoeken om een van mijn nieuwe aanwinsten op te hangen: de foto Hofvijver van Hans Kouwenhoven die ik hierbij laat zien. Die kocht ik tijdens de tentoonstelling Kijken naar het Binnenhof in de Haagse Kunstkring die ik daar tussen 30 november en 26 december 2022 organiseerde en waar ik samen met Hans en met Wim Bettenhausen en Coby Pronk onze impressies van Hofvijver en Binnenhof liet zien.

Naast de meer politieke foto's die we kennen van Hans als fotograaf op het Binnenhof zelf en in en rond de gebouwen van Eerste en Tweede Kamer is deze sfeervolle foto van de Lange Vijverberg met het wandelpad langs de Hofvijver en de dromerige weerspiegeling daarin van het Binnenhof een uitstapje zoals ik dat zelf vaak heb gemaakt in de jaren dat ik er werkte. 

Tussen de middag mocht ik, net als heel wat anderen, dan graag een rondje Hofvijver lopen en genieten van het vertrouwde uitzicht met de altijd wisselende lichtval in het water van de Hofvijver als de mooiste en meest fotogenieke plek van Den Haag. Zo noemde Hans Kouwenhoven het zelf ook tijdens zijn geanimeerde gesprek met collega-fotograaf Bart Maat op 11 december 2022, als onderdeel van dezelfde manifestatie Kijken naar het Binnenhof. Dat gesprek kun je, net als de lezingen, nog altijd terugzien op YouTube dankzij de videoregistraties door Dennis Simonis.

Van Wim Bettenhausen kocht ik ook een prent als aandenken aan het Binnenhof en aan onze tentoonstelling: de ets Buitenhof die ik eerder al besprak op mijn blog.

Deze foto aan de Hofvijver roept verder meteen herinneringen op aan een project waar deze magische plek me toe inspireerde. Maar daarover meer in een volgend stukje. Eerst de foto van Hans een mooi plekje geven. 

2023 - het jaar van mijn vader

2023 wordt het jaar van mijn vader. 

Ik erfde zijn nagelaten cahiers, die hij tussen 1946 en 1954 volschreef en -tekende. Hij gebruikte ze als dagboek, logboek, schetsboek, dicht- en opstellenbundel en persoonlijk archief. 

Het belangrijkste deel vulde hij gedurende zijn drie jaar gevangenisstraf als niet-erkend dienstweigeraar omdat hij niet, na de oorlog die Nederland net zelf achter de rug had, oorlog wilde gaan voeren in een ander land waarvan de inwoners ook vrij wilden zijn. 

Als zijn zoon ben ik de aangewezen persoon om zijn stem tot klinken te brengen, zoveel mogelijk in zijn eigen woorden. Dat kan doordat hij zoveel heeft opgeschreven.

Na het essay dat ik al eerder over mijn vader en zijn dienstweigering schreef voor de Joost Zwagerman Essayprijs en het artikel in het Vredesmagazine samen met Stan Meuwese gaat het er nu dan eindelijk van komen: een boek waarin de opvattingen van mijn vader, zijn keuzes en een deel van zijn teksten en tekeningen naar voren komen, naast beschouwingen over dienstweigering in het perspectief van de Indiëweigeraars en het belang van rehabilitatie.

De Nederlandse regering is onlangs, op 14 december 2022, met een tweede reactie gekomen op het grote rapport over de oorlog in Indië: Tweede kabinetsreactie op de uitkomsten van het onderzoeksprogramma ‘Onafhankelijkheid, Dekolonisatie, Geweld en Oorlog in Indonesië, 1945-1950’ (Kamerstuk 26049, nr 98).

Daarin is er ook aandacht voor Indiëweigeraars, die zich - voor zover nog in leven ... - mogen melden voor een verificatieonderzoek en een passende vorm van rehabilitatie.

Mijn vader leeft al sinds 2006 niet meer, en in 2025 zal het 100 jaar geleden zijn dat hij werd geboren. Maar ik ben er nog en heb dankzij mijn recente pensionering nu alle tijd om me in te zetten voor zijn eerherstel. De mooiste manier waarop ik dat kan doen is door zijn verhaal te vertellen, met gebruikmaking van de stof die hij me zelf heeft nagelaten.

Dat voelt als een erezaak. 2023, nu 2 dagen oud, wordt daarom het jaar van mijn vader. Bij dit stukje laat ik het zelfportret zien dat hij in september 1945 in potlood tekende met als onderschrift "JJ van der Waals 26-9-'45". 

De oorlog is dan ruim vier maanden voorbij, hij weet nog niet dat er al snel een nieuwe oorlog voor de deur zal staan. Maar dat er veel in zijn hoofd en zijn oogopslag omgaat is wel duidelijk. Zijn flaporen tekent hij hier genadeloos eerlijk, net als die oogopslag. Tijdens Oud en Nieuw dat jaar, drie maanden na dit zelfportret, zal hij aan zijn "femielje" meedelen dat hij dienst gaat weigeren.

In zijn nagelaten cahiers schrijft hij daarover: "Geleidelijk rijpte in mij het besluit om te weigeren, wat ik met Nieuwjaar ‘46 tot grote ontsteltenis der ganse femielje voor ‘t eerst aan de openbaarheid prijs gaf."

Het hele verhaal moet nog even wachten en zal dit jaar geleidelijk aan vorm krijgen in het boek waarover ik u graag op de hoogte zal houden.

Trots ben ik op de samenwerking bij dit project met Stan Meuwese, die als jurist promoveerde op dienstweigering en zich samen met zijn collega-juristen Theo de Roos en Jurjen Pen inzet voor rehabilitatie van Indiëweigeraars zoals mijn vader.

De keuze van mijn vader is in retrospectief de juiste keuze gebleken, waarmee hij aan de goede kant van de geschiedenis staat. Hij verdient een boek om hem te eren. 

x

Room with a view

Er was een tijd dat ik in mijn schetsboekje overal raamuitzichtjes tekende in snelle schetsen, met potlood, balpen en kleur- of aquarelpotlood. In de loop der jaren moet ik er tientallen hebben getekend. De meeste zijn verdwenen in het spreekwoordelijke zwarte gat, maar een paar heb ik bewaard en zet ik hier op mijn blog bij elkaar. Nu ik er zo door mijn oogharen naar kijk komt de plek waar ik zo'n schetsje maakte weer moeiteloos terug, en de zin om weer vaker raamuitzichtjes te tekenen op plekken die daarom vragen. 

Met het nieuwe jaar voor de deur - morgen is het oudjaarsdag, dus nog twee nachtjes slapen - klinkt dat als een goed voornemen. Leve het uitzicht!

Room with a view - Afscheid van Marlene's uitzicht, Den Haag
Droge naald, aquarelpotlood. 

Uitzicht op de Corvershof bij avond, Amsterdam.
Potlood, kleurpotlood.

Raamuitzicht, Rechtstraat, Maastricht
Potlood, kleurpotlood

Raamuitzichtje in de Vogezen
Potlood, kleurpotlood

Raamuitzicht op de Via Ventiquattro Maggio, Rome.
Pen, aquarelpotlood.

Raamuitzichtje uit B67, snelle schets in mijn tekenboekje
op de 3e verdieping van de B-vleugel
Potlood, kleurpotlood.  

Een voornemen voor 2023

Vandaag is het 28 december 2022. De kerstdagen liggen achter ons, en het oude jaar is nog drie dagen oud voordat we het nieuwe jaar 2023 ingaan. Tijd voor rust en goede voornemens, terugblikken én vooruitkijken.

Voor mij komen die twee blik- en gemoedsbewegingen samen in de ets die ik sinds gisteren in huis heb, met als titel en onderwerp de Stadhouderspoort van het Binnenhof, gemaakt door meester-etser Wim Bettenhausen. Ik kocht deze ets (en een foto van Hans Kouwenhoven waarover in een volgend stukje) als aandenken aan de tentoonstelling Kijken naar het Binnenhof die gisteren eindigde, en natuurlijk omdat ik al tientallen jaren een groot bewonderaar ben van het werk van Bettenhausen.

Die tentoonstelling had ik georganiseerd om mijn pensionering te markeren, en in datzelfde kader deed ik mezelf een cursus cadeau: leren etsen bij Jan Naezer, ook al zo'n etser die ik bewonder om zijn eigen, heldere signatuur. 

Na een kleine twee maanden op zijn atelier begin ik meer oog te krijgen voor de aquatint als manier om toonwaarden uit te drukken op het papier, naast de lijn waar ik me als autodidactisch tekenaar tot nu toe altijd in snelle schetsen van bediende.

Vóór de kerstvakantie van het atelier heb ik mijn al-ler-eer-ste, voorzichtige schrede op dit pad gezet en aan het werk van mijn buren op het atelier Yvonne en Robert heb ik al een beetje gezien welke mogelijkheden zij daarmee weten te bereiken. Ziedaar een van mijn goede voornemens voor 2023.

Terug naar Bettenhausen en het Binnenhof. Want het topstuk op de genoemde tentoonstelling - voor mij en anderen - was zijn grote ets/aquatint Hofvijver, waarvan ik hier het hoekje rechtsonder laat zien. We zien de Mauritstoren, de ramen van het sousterrain van de Eerste Kamer en de onderkant van de ramen van de plenaire vergaderzaal, een stukje van het eilandje in de Hofvijver en de weerspiegeling van de gebouwen daarin op de voorgrond. 

Om die weerspiegeling gaat het me hier. Want door in te zoomen op de afbeelding lost de waanzinnig knappe detaillering van het figuratieve waarin Bettenhausen uitblinkt op in de abstractie van Naezer, en zo komen ook die twee samen op dit kleine kruispunt in de tijd - zo tussen de kerstdagen en het nieuwe jaar, waarin ik me door nu goed te kijken verder ga bekwamen in de lijn en de toon.

Zo zie je maar weer hoe heilzaam het is om even afstand te nemen en de rust te laten neerdalen voordat een nieuwe periode begint.  

De Stadhouderspoort

Op 25 september van dit jaar ging ik met pensioen na een lang werkzaam leven dat begon op het Binnenhof en eindigde bij dezelfde werkgever (de Tweede Kamer) op diens tijdelijke adres na de verhuizing van datzelfde Binnenhof.

Dé plek waar ik in al die jaren het Binnenhof betrad en verliet is de poort tussen Binnen- en Buitenhof: de Stadhouderspoort, met zijn brede doorgang in het midden en twee smalle doorgangen aan weerszijden. Hoe vaak ben ik tussen de middag een harinkje gaan happen of halen bij de haringkraam aan de Hofvijver vlak naast deze poort? 

Nu heb ik dit aandenken sinds gisteren in mijn bezit, dat wil zeggen de prachtige ets die Wim Bettenhausen ervan maakte en die nu (nog t/m 26 december 2022) te zien is in de Haagse Kunstkring met andere verstilde etsen van zijn hand van Hofvijver en Binnenhof - tijdens de tentoonstelling Kijken naar het Binnenhof die ik zelf mocht organiseren om dat pensioen en dat afscheid van het Binnenhof te markeren. 

De cirkel is rond. Want tegelijk met mij kocht gisteren mijn oud-collega met wie ik samen in 1975 begon een ándere ets van Bettenhausen, zodat we straks allebei een stukje Binnenhof thuis aan de muur hebben hangen dat de ontelbare herinneringen belichaamt aan dat lange en werkzame leven. 

De verbeelding aan de macht

De tijd is een spekkoek. Ik loop aan de schrijvershand van Peter Bootsma en (wijlen) Willem Breedveld door de jaren van het kabinet-Den Uyl die ik zelf meemaakte in mijn beginjaren op het Binnenhof. Hun boek De verbeelding aan de macht brengt bijna 50 jaar na dato weer lagen aan de oppervlakte en herinneringen naar boven die in het huidige tijdsgewricht bijna niet meer voor te stellen zijn. In het kader van de lezing die Jan Pronk op 10 december a.s. in de Haagse Kunstkring zal houden onder dezelfde titel is het goed om weer in deze geschiedenis te duiken en er nieuwe lessen uit te trekken. 

Uit de flaptektst (van 1999): "Ruim een kwart eeuw geleden trad het kabinet-Den Uyl aan; een kabinet dat nog steeds tot de verbeelding spreekt. Voorstanders ervan prijzen het idealisme van de ministersploeg en de oprechte betrokkenheid met de samenleving; tegenstanders worden niet moe te wijzen op de aanmatigende hervormingsdrift en de drammerigheid van de bewindslieden van toen. Dit eigenzinnige kabinet lijkt in niets op hedendaagse kabinetten. Toen: polarisatie, links tegen rechts en politieke strijd in huiskamers. Nu: absolute depolarisatie, links samen met rechts in een regering, en een politiek van bestuurders voor bestuurders."

Ik ben blij dat ik deze roemruchte periode en dit inmiddels legendarische kabinet heb meegemaakt in de Oude Zaal tijdens de lange vergaderingen met de volle tribunes. Het ging ergens over. En het is een eer om Jan Pronk twee contrasterende tijdperken te zien verbinden en de vraag te horen beantwoorden of het in deze tijd nog zin heeft te pleiten voor “De verbeelding aan de macht”.

Gedicht voor Jan Tinbergen

Op 2 november, vandaag over een week, is het Allerzielen en neem ik als dichter wederom deel aan de manifestatie Dichter bij de dood op de mooie oude Haagse begraafplaats Oud Eik en Duinen. Dit jaar gedenk ik de daar begraven econoom en Nobelprijswinnaar Jan Tinbergen, in wiens geest ik dit sonnet schreef dat ik er zal voordragen. Komt allen! 

Prof. dr. Jan Tinbergen (1903-1994)

Bezie de wereld als een groot geheel
bewoond door mensen met hun deelbelangen 
en trek daartussen lijnen, samenhangen.
Doe ieder recht met een rechtvaardig deel.

Stuur mee en kijk vooruit naar nieuwe tijden,
ga stapsgewijs te werk vanuit je doel, 
wees rationeel en eerlijk, met gevoel 
en laat je door humane krachten leiden.

Werk samen aan een plan voor deze aarde
en luister naar degenen die het raakt.
Denk steeds vooruit zoals wanneer je schaakt
en laat altijd de ander in zijn waarde.

Bedien je van de rust en van de rede
en bovenal, organiseer de vrede.

Eelco van der Waals 

Mijn gedicht is met de gedichten die ik bij de vorige edities schreef met context te lezen op https://sites.google.com/site/gedichtenvoorallerzielen/2022