Vaders

Vaders

1

Een dag als vandaag

is een stap in de tijd,

de dag van vandaag 

maakt een pas op de plaats

De voetstap van vaders

klinkt door in de tred

van ons als hun zonen 

op weg door de tijd

Met de ogen van nu

zien we terug op de jaren

dat wij er niet waren 

en zij waren jonger dan wij

2

Hier zitten we dan

zelf vaders geworden

en wegen de woorden

van hen indertijd 

Geboren in vrede 

hoe kunnen wij weten 

wat oorlogen terug

met hen deed - 

de keuze te strijden 

maar zónder geweld 

voor beiden zo anders

wordt hier afgepeld

3

De tijd zet zich voort

na ons in de zonen

verbonden en los 

met hun grootvaders strijd

Dit is hoe het gaat

met vaders en zonen

het gaan en het komen

hoe wij mensen het doen

met elkaar in de

stroom van de tijd.

Eelco van der Waals 

30 juni - 3 juli 2023

Daar wordt wat groots verricht

Mijn vader maakte in de gevangenis als niet-erkend dienstweigeraar waarvoor hij een straf van drie jaar uitzat onder meer pentekeningen van de situatie om hem heen, en leverde daarin ook commentaar op situaties verder weg. In zijn cahiers schreef hij verder beschouwingen, dag- en logboeknotities, brieven, gedichten en persoonlijke overdenkingen. 

Een van zijn tekeningen gaf hij de titel Daar wordt wat groots verricht, en het bijschrift Nederland "bevrijdt" den inlander - zeker van zijn bezit en z'n leven! Hij dateerde deze tekening op 29/7/1947, een week na het begin van de Eerste Politionele Actie op 21 juli. 

Dat laat zien dat mijn vader zich ook in gevangenschap goed op de hoogte hield van de gebeurtenissen ver weg in Indonesië en daarop reflecteerde.

Deze tekening staat nu bij het artikel van de juristen Stan Meuwese, Jurjen Pen en Theo de Roos in het Nederlands Juristenblad van 30 juni 2023 met als titel Een pleidooi voor een amnestiewet voor Indiëweigeraars. 

Het hele artikel is voor niet-abonnees van het Nederlands Juristenblad hier te lezen. Onder de tekening van mijn vader staat het bijschrift: "Tekening in de gevangenis gemaakt door Indiëweigeraar Koos van der Waals. Hij werd op 28 mei 1947 door de krijgsraad veroordeeld tot drie jaar gevangenisstraf; eerder was zijn verzoek om erkenning van gewetensbezwaren op grond van de Dienstweigeringswet 1923 afgewezen. (collectie Eelco van der Waals)"

Onlangs zat ik - op 14 juni 2023 - in gezelschap van de hierboven genoemde Jurjen Pen een hele dag op de publieke tribune van de Tweede Kamer waar we het debat bijwoonden over het onderzoeksprogramma ‘Onafhankelijkheid, dekolonisatie, geweld en oorlog in Indonesië 1945-1950’. 

D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma bracht tijdens dit debat de casus van mijn vader en die van de bevelweigeraars De Hoog, Stokking en Smit onder de aandacht en overhandigde mapjes met informatie over hen aan de regering. Daarop zegde minister van Defensie Kajsa Ollongren hem toe dat ze die zou meenemen in het verificatieonderzoek door het Nederlands Instituut voor Militaire Historie NIMH dat is gericht op mogelijke rehabilitatie. Via het ministerie van Defensie heb ik daartoe al informatie van en over mijn vader aangeleverd, waaronder deze tekening met de context daarvan.

Voor het eerst in 75 jaar is er een kleine kans dat mijn vader en andere Indiëweigeraars in aanmerking komen voor rehabilitatie. Als zijn zoon reken ik nergens op maar hoop ik uit naam van mijn vader dat hij postuum het eerherstel krijgt dat hem en hen toekomt. Hij stond aan de goede kant van de geschiedenis. 

Uiteraard sluit ik me van harte aan bij het pleidooi van Meuwese, Pen en De Roos voor een amnestiewet voor Indiëweigeraars. 

Gestold in de herinnering

Met deze kleurenfoto van De Oude Zaal (van de Tweede Kamer) in vol bedrijf keer ik weer even terug naar het moment waarop die genomen werd. We zien hier de groene bankjes, het rode tapijt, links achter de regeringstafel staatssecretaris Annelien Kappeyne van de Coppello (aan wie ik eerder een geschreven herinnering wijdde) en naast haar staatssecretaris Henk Koning.

In het midden van de zaal zien we de oude stenografentafel met daarnaast de ombouw van het stenografentrapje waarover mijn oud-collega's en ik ons geruisloos naar en van onze werkplek bewogen. Achter het spreekgestoelte staat de jonge Frank de Grave, in de nis achter hem ontwaren we Kamerbode Bertus van Leeuwen, op de voorzittersstoel zit de legendarische Dick Dolman, die steevast de hamer liet vallen om 23.00 uur en dan de vergadering sloot, met naast zich griffier Wolter Koops.

Het zijn beelden en personen die in mijn geheugen gegrift zijn, waardoor ik deze zaal zó weer kan betreden. Deze foto is gestold in mijn herinnering, en er komt direct weer beweging in het beeld door een denkbeeldige startknop in te drukken waardoor de tijd weer gaat lopen.

Waarom de Kamer ooit is weggegaan uit deze sfeervolle zaal vol historie is me tot op de dag van vandaag een raadsel. Inmiddels ligt het Binnenhof er verlaten bij, al konden geïnteresseerden onlangs - op 17 juni 2023 tijdens de Dag van de Bouw - weer even in deze zaal, die van de Eerste Kamer en meer lieux de memoire in dit sprookjesachtige complex rondkijken. Ik heb geen gebruik gemaakt van die gelegenheid en ben er in mijn eigen herinnering naar teruggekeerd, zoals ik dat wel vaker doe nu ik na mijn pensionering terugkijk op mijn werkende leven. 

Die terugblik begon in december 2022 in de Haagse Kunstkring met het project Kijken naar het Binnenhof, waarin ook de Oude Zaal voorbij kwam in woord en beeld. Op de gelijknamige website https://www.kijkennaarhetbinnenhof.nl/ is dat allemaal nog terug te zien.

Herinneringen rijpen als goede wijn. Neem af en toe een glaasje, doe je ogen even dicht, en de beelden ontvouwen zich met het boeket voor je geestesoog. Santé! 

HET BEELD IS WAT BLIJFT

In memoriam Chris Winkler

Opeens is het beeld er weer: op een klein fotootje zie je hem staan, linksboven, in de hem zo kenmerkende houding - hoofd een béétje geloken, handen in de zakken, het ene been over het andere. "Nonchalant", zegt deze houding, en dat is ook wat deze man graag was, Chris Winkler, vriend, buurtgenoot, genieter van het schone, mateloos genieter.

Hoe vaak moest ik van hem (vinger geheven, ogen wijdopen, luister jongen!) in zijn hofjeswoning aan de Van Hogendorpstraat niet die éne passage horen uit de Carmina Burana, waarna hij de glazen bijschonk en het gesprek weer voortrolde?

We gingen samen naar Berlijn, lang voordat hij zou komen te overlijden, en inmiddels ook al weer lang voor de val van de Muur. Het was een prachtige en onvergelijke reis die ik koester als een kleinood - om maar één herinnering aan de vergetelheid te ontrukken haal ik hier het bezoek naar voren dat we brachten aan de Berliner Philharmonie, het mooiste en blijvend moderne concertgebouw midden in de herbouwde stad.

De voor het leven benoemde Herbert von Karajan schitterde er die dag door afwezigheid vanwege een lucratief platencontract elders; we hadden er de Berlijners voor aanvang al besmuikt over gehoord. Wat dit wereldorkest (juist niet) belette om demonstratief zónder dirigent (met alleen de eerste violist, die na het aftikken weer ging zitten om mee te spelen) waarlijk de sterren van de schitterende en hoogakoestische hemel te spelen. Kijk, met zóiets kon je onze Chris echt een ongelofelijk genoegen doen.

Ik kan nog veel vertellen over deze kleine geweldenaar met zijn melancholieke charme, maar voor nú moet ik me beperken tot deze foto waarop ik hem voor het eerst in járen weer zie staan.

In de Haagse Wagenstraat waar ik toen om de hoek (Groenewegje) woonde en ook die om reden wel eens binnenliep. (Het) "HCAK" heette dit voormalige winkelpand dat nu blijkens de naam was omgetoverd in Haags Centrum voor Actuele Kunst, gedreven door een kring waar Chris deel van uitmaakte, Philip Peters en meer. Ach weemoed...

Foto: Kunstenaarscollectief HCAK 1988 v.l.n.r. staand: Chris Winkler (overleden), Ori Ben Zeëv, Liesbeth van der Meent, Maarten Schepers, Willem Speekenbrink, Edith en Paulien (stagiaires) hurkend: Hanny Hazenbroek, Philip Peters en Hetty Looman

Lees ook: Michiel Morel - Haags Centrum voor Aktuele Kunst – Revisited

Deze herinnering aan Chris Winkler schreef ik eerder op 23 juni 2012 op Facebook

Vaderdag

Vandaag is het Vaderdag 2023. Natuurlijk denk ik aan mijn zoon, wiens vader ik ben - en die nu zelf ook vader is van zijn eigen zoon - en vooral aan mijn vader, die nu al ruim 17 jaar niet meer bij ons is.

Met mijn zoon zat ik de afgelopen week op het strand en uitkijkend over zee - de ideale mijmerstand, naast staren in een vuurtje - hadden we het over mijn vader, die de volgende dag voorbij zou komen in het Kamerdebat dat ik vanaf de publieke tribune zou bijwonen.

De uitkomst van dat debat brengt mijn vader weer terug in ons midden. In de 17 jaar sinds zijn overlijden is hij op tal van momenten voelbaar aanwezig geweest in mijn bewustzijn. Dat voelt altijd goed en maakt me tegelijk weemoedig en gelukkig.

Ook vandaag is de man die ik Pappa noem heel dichtbij. Ik kan hem bijna in mijn armen sluiten. Op deze Vaderdag doe ik niets liever dan dat.

Onafhankelijkheid, dekolonisatie, geweld en oorlog in Indonesië 1945-1950

‘Onafhankelijkheid, dekolonisatie, geweld en oorlog in Indonesië 1945-1950’ is de titel van het gelijknamige onderzoek van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV), het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) en het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, waarvan de resultaten werden gepresenteerd op 17 februari 2022.

https://www.niod.nl/nl/projecten/onafhankelijkheid-dekolonisatie-geweld-en-oorlog-indonesie-1945-1950

Op woensdag 14 juni 2023 vindt in de Tweede Kamer eindelijk het plenaire Kamerdebat plaats over de kabinetsreacties op dit onderzoek: https://www.tweedekamer.nl/debat_en_vergadering/plenaire_vergaderingen/details/activiteit?id=2022A10179

In de Volkskrant van vandaag - 12 juni 1023 - schrijven Stan Meuwese, Jurjen Pen en Theo de Roos in hun ingezonden bijdrage over dit onderzoek en het Kamerdebat. Theo de Roos is emeritus hoogleraar strafrecht, Jurjen Pen is advocaat en Stan Meuwese is rechtshistoricus, gepromoveerd op de rechtsgeschiedenis van de militaire dienstplicht.

Zij zetten zich in voor rehabilitatie van Indiëweigeraars en betogen in hun artikel: "We moeten ons koloniale verleden, ook in de eindfase, onder ogen durven zien. Het verwerken van het verleden, Vergangenheitsbewältigung, zoals de Duitsers dat noemen – en zij hebben er veel ervaring mee - begint met de waarheid te erkennen. Zaken bij de naam noemen."

Met Stan Meuwese heb ik al een tijd contact in verband met de dienstweigering van mijn vader, die vanwege zijn overtuiging drie jaar gevangenisstraf kreeg nadat hij met medeweigeraars voor de krijgsraad was verschenen. Over mijn vader en zijn principiële daad schreef ik al eerder een essay, en samen met Stan een artikeltje in het Vredesmagazine nr. 3 van 2021: van https://sites.google.com/site/driejaarvooreenzuivergeweten/artikel-vredesmagazine-2021

Dit jaar werk ik aan een boek over mijn vader aan de hand van zijn nagelaten cahiers, die hij grotendeels tijdens zijn gevangenschap vulde met beschouwingen, dagboekaantekeningen, tekeningen, gedichten, boekbesprekingen en meer. Daardoor kan ik hem aan de hand van zijn eigen geschriften sprekend invoeren.

Alle reden om woensdag naar de Tweede Kamer te gaan en er het plenaire debat te volgen vanaf de publieke tribune. Het is voor het eerst sinds ik september 2022 met pensioen ging en nu dus als bezoeker en niet meer als medewerker van de Kamer naar binnen ga. Ik ben er namens mijn vader. Stan Meuwese liet me weten dat Jurjen Pen er ook zal zijn.  

Waar alles over gaat

Begin mei (2023) kreeg ik op Linkedln een bericht van Vincent van Stipdonk. Hij schreef me dat hij naast zijn werk als Raadgever & Redacteur (hobby)muzikant is en een serie liedjes van onder de minuut maakt. Daarvoor wilde hij een gedichtje van me gebruiken dat ik jaren geleden had geschreven, met als titel  "Waar alles over gaat". Hij vroeg er mijn toestemming voor, die ik hem met alle plezier gaf. Twee weken later was het liedje klaar en stuurde Vincent het me toe. 

Voor mij is het voor het eerst dat woorden die ik schreef worden verklankt tot een liedje. In dit geval is het extra leuk dat die woorden zélf al over een liedje gaan, dat nu dus door de creativiteit van Vincent ook echt als zodanig bestaat. Dat ontroerde me direct op een aangename manier.

Vincent vroeg me om een bijpassende tekening en voegde die toe als achtergrond. Het liedje Waar alles over gaat staat nu op zijn website ZKL met Zeer Korte Liedjes die je vindt op het YouTube-kanaal hieronder.

Ik wens je veel kijk- en luisterplezier en Vincent veel succes met het ZKL (Zeer Korte Lied) waarvan hij uitvinder en uitvoerder is. 

Ons gezamenlijke liedje kun je hier beluisteren:

https://www.youtube.com/watch?v=e845m4kMlvc

En de tekst van mijn gedichtje lees je hier:

Daar is het liedje weer
waar alles over gaat

Het liedje dat je kent
vanaf de eerste maat

Een liedje van verlangen
een liedje van gemis

Dit liedje dat een liedje|
van alle liedjes is

Hier vind je het YouTube-kanaal van Vincent van Stipdonk met zijn Zeer Korte Liedjes. Vergeet niet om je erop te abonneren om op de hoogte te blijven van zijn nieuwe creaties!

https://www.youtube.com/@VincentvanStipdonk

Odysseus is thuis

 Op mijn blog schreef ik eerder al over het boek waar we op etsles bij Jan Naezer aan hebben gewerkt: onze eigen versie van de Odyssee, de thuisreis van Odysseus die we kennen uit de klassieker van Homerus. Nu is Odysseus (opnieuw) thuisgekomen, want het boek Odysseus is klaar. In etsen van veertien leerlingen en de slotprent van Jan Naezer zelf wordt het verhaal opnieuw verteld, in een oplage van vijftien exemplaren zodat ieder van ons die eraan heeft meegewerkt een unieke en complete verzameling grafiek mee naar huis kan nemen die door etser én boekbinder Rob Taal met de hand wordt ingebonden. 

Odysseus is te lezen en bekijken op de website https://atelierjannaezer.nl/odysseus/.

Hieronder het titelblad naar ontwerp van Jan Naezer, die ik dankbaar ben voor de gelegenheid om als nieuwe leerling direct aan dit prachtige project mee te werken. Na de negen eerdere boeken met klassieke verhalen uit het oude Griekenland, Mesopotamië en Egypte die de etsgroep sinds 1991 maakte is dit het tiende en tevens laatste boek dat het licht ziet. Het is een voorrecht om eraan te hebben meegewerkt en en passant de etstechniek beter te leren kennen. Het voelt als thuiskomen. 

Bij de dood van Huub Oosterhuis

Huub Oosterhuis is gisteravond, op eerste Paasdag 2023, overleden. Een groot deel van deze tweede Paasdag is hij in mijn gedachten, als een familielid dat er opeens niet meer is. Ik sta hier kort bij hem stil.

Aan het eind van mijn schoolloopbaan maakte ik kennis met hem en zijn werk. Nadat ik voordien op openbare scholen had gezeten kwam ik de laatste twee jaar voor het eerst op een christelijke school: de CSW, Christelijke Schoolgemeenschap Walcheren in Middelburg, aan het eind van de straat (Park de Griffioen) waar ik toen met mijn ouders en zusje was komen wonen.

Nieuw voor mij waren de (dag)openingen en het Liedboek voor de Kerken dat ik net als de andere leerlingen daarvoor ging gebruiken. Als kind uit een humanistisch gezin met een voorliefde voor poëzie ging er een deur voor me open naar nieuwe betekenislagen.

Huub Oosterhuis, Willem Barnard en diens pseudoniem Guillaume van der Graft waren de namen uit dat liedboek die er meteen uitsprongen en die ik nader ging lezen en beluisteren. Met hun eenvoudige en herkenbare teksten voorzagen zij in mijn behoefte aan zingeving.

Een mens te zijn op aarde van Oosterhuis ken ik nog altijd uit mijn hoofd en beschouw ik ook nu nog, 50 jaar na de eerste kennismaking, als een universele tekst over ons allemaal en ieder van ons. Ik schreef rond die tijd de tekst over in mijn handschrift en plaats die eveneens hierbij.

Huub Oosterhuis heeft nu alles volbracht. Moge hij rusten in vrede, de vrede die hij zijn leven lang heeft gebracht, ook aan een buitenkerkelijke jongen als ik. Ik gedenk hem in liefde en eerbied.

Een mens te zijn op aarde,
is eens voorgoed geboren zijn,
is levenslang geboortepijn.
Een mens te zijn op aarde
is leven van de wind.

De bomen hebben wortels
de bomen mogen stevig staan
maar mensen moeten verder gaan.
De bomen hebben wortels
maar mensen gaan voorbij.

De vossen hebben holen
de mensen weten heg noch steg
zijn altijd naar hun huis op weg.
De vossen hebben holen –
maar wie is onze weg?

De mensen hebben zorgen
het brood is duur, het lichaam zwaar,
en wij verslijten aan elkaar.
Wie kent de dag van morgen?
De dood komt lang verwacht.

Een mens te zijn op aarde
is pijnlijk begenadigd zijn
en zoeken, nooit verzadigd zijn,
is rusten in de aarde
als alles is volbracht.

Hoe zullen wij volbrengen
wat door de eeuwen duren moet;
een mens te zijn die sterven moet?
Wij branden van verlangen
tot alles is voltooid.

Huub Oosterhuis

Een parel in de mossel van de stad

Vandaag is het 31 maart 2023. Op de kop af twee jaar geleden wandelde ik met mijn tekenboekje en potloodje rond de Hofvijver op de dag dat de nieuwe Tweede Kamer zou worden geïnstalleerd na de verkiezing van 17 maart van dat jaar, en maakte ik op een bankje in de zon langs het water een snelle potloodschets van diezelfde Hofvijver en de Eerste Kamer, met rechts de Mauritstoren en links boven de daken uit de torentjes van de Ridderzaal. Die schets toon ik bij dit stukje.

Ik werkte toen nog op het Binnenhof, dat we in de zomer van 2021 zouden verlaten en waar ik zoveel voetstappen had liggen sinds ik er in 1975 was komen werken. Dat vertrek stemde (me) een beetje weemoedig en met dat vooruitzicht verzamelde ik actief visuele herinneringen om daar in retrospectief iets mee te doen. Salvador Dalì zei het al: “Afscheid is de geboorte van de herinnering”.

 

Maar eerst zou het nog 2022 worden, het jaar waarin ik na een lang werkzaam leven het ruime sop van de pensionering zou gaan kiezen. Dat deed ik in de vorm van een tentoonstelling met lezingenprogramma met als titel Kijken naar het Binnenhof. Ik kon me geen passender en inhoudelijker afscheid denken dan door het Binnenhof de revue te laten passeren in beeld, gesproken woord en geschrift. Plaats van handeling was de Albert Vogelzaal van de Haagse Kunstkring. En het potloodschetsje dat ik hier laat zien was daar een van mijn bijdragen aan de tentoonstelling, waar het te zien was tussen werk van Wim Bettenhausen, mijn collega Coby Pronk en Hans Kouwenhoven.

Wat is er veel gebeurd in die afgelopen twee jaar, realiseer ik me terwijl ik deze woorden schrijf en me die wandeling langs de Hofvijver met de aanblik van het Binnenhof nog in vol bedrijf voor de geest haal. Alweer hebben we net - 15 maart jongstleden - verkiezingen achter de rug, die ditmaal hun schaduw vooruitwerpen op een nieuwe Eerste Kamer. En ook nu is het land weer in rep en roer. Ik volg het ook nu weer van dag tot dag, met als verschil dat ik er nu als toeschouwer naar kijk met een frons van de wenkbrauwen en een zucht van vermoeidheid.

Ik hoef er behalve als actief burger die begaan is met de toekomst van het land niets meer mee. Het Binnenhof lijkt verder weg dan ooit.

Onveranderd is de rimpeling van de Hofvijver, en zoals eerder geef ik het slotwoord aan een dichter, in dit geval Jana Beranová in haar gedicht Oogopslag. Met een stille wenk aan de boven ons gestelden: luister naar de dichters, dan komt het misschien nog goed.

"De vijver is een parel

in de mossel van de stad."

Eelco van der Waals

Het vijvertje in boekvorm

Your heart is the size of an ocean (Rumi)

Na een ingrijpende operatie in 2016 beperkte mijn actieradius zich tot de achtertuin met het kleine vijvertje, dat voortdurend veranderde in aanblik. De lichtval, het kleinste zuchtje wind, flarden van regen, de sprong van een kikker, alles vormde deze natuurlijke compositie met een leven van zichzelf. 

Mijn camera deed de rest. Ik ging het vijvertje dagelijks fotograferen, de jaargetijden verstreken waarin ik volledig herstelde maar wel bleef terugkeren bij dit oog van licht en water dat altijd weer terugkeek. Honderden foto's maakte ik de afgelopen jaren al van alle wisselingen op de vierkante meter die getuigen van de veranderlijkheid. 

Zen is when, noemt Dave Brubeck zijn gelijknamige jazznummer, en mijn eigen zenmomentjes spelen zich nog altijd af bij het kleine vijvertje, dat een paar jaar sinds die eerste foto nu zijn eigen fotoboek heeft. Er ontvouwde zich een wereldje waarin altijd weer iets nieuws te ontdekken en beleven valt.

Sommige verhalen vertellen zichzelf, en ver hoef je niet te gaan. Kijk maar in het vijvertje achter je huis.

Het vijvertje - Your heart is the size of an ocean is net uitgekomen bij Brave New Books en is daar te bestellen in de webshop:

https://www.bravenewbooks.nl/shop/index.php/catalog/product/view/id/718245/s/het-vijvertje-your-heart-is-the-size-of-an-ocean-319144-www-bravenewbooks-nl/

Het vijvertje - Your heart is the size of an ocean 
Samenstelling en fotografie: Eelco van der Waals
Brave New Books, 2023
ISBN 9789464802634

De foto's van het vijvertje zijn ook te zien op https://www.instagram.com/explore/tags/hettuinvijvertje/